Prije dvadeset pet godina isporučen je Slobodan Milošević. Deset godina je autoritarno vladao Srbijom i tadašnjom Jugoslavijom, koju su činile Srbija, Kosovo i Crna Gora. Ekstradicija je izvedena na srpski nacionalni praznik Vidovdan, koji se povezuje sa Kosovskim bojem protiv Turaka iz 1389. godine, događaj koji je nadahnjuje srpske nacionaliste.

Upravo oni potenciraju vezu Miloševićeve ekstradiciju sa tim danom, dok su u društvu jake one snage koje umanjuju ili negiraju njegovu odgovornost za ratove koje je vodio u regionu i koji su odnijeli više od stotinu hiljada života, te za međunarodnu izolaciju Jugoslavije, što ju je survalo u duboku neimaštinu i kriminal, od čega se i danas oporavlja.

Slobodan Milošević uhapšen je u aprilu 2001. godine, šest mjeseci nakon Petooktobarske revolucije, kojom je svrgnut sa vlasti. Masovne demonstracije u jesen 2000. godine izbile su nakon što je Milošević lažirao rezultate na predsjedničkim izborima 24. septembra, na kojima mu je protivkandidat bio Vojislav Koštunica.

Nova vlada hapsi Miloševića pod optužbom za zloupotrebu položaja. Za ta djela u zemlji mu nikada nije suđeno.

- Tadašnje institucije nisu imale ni tehničkih kapaciteta niti političke volje i slobode da se obračunaju sa njegovim političkim i krivično-pravnim naslijeđem - kaže Pavle Grbović, zastupnik u Skupštini Srbije iz opozicionog Pokreta slobodnih građana (PSG), jedan od rijetkih političara koji danas govori o Miloševićevoj ulozi u ratovima devedesetih.

Dva mjeseca po hapšenju isporučen je Međunarodnom tribunalu u Hagu, gdje je optužen za ratne zločine tokom sukoba u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i na Kosovu.

Tužilaštvo Međunarodnog suda je u 66 tačaka izvelo dokaze o Miloševićevoj umiješanosti u više desetaka zločina počinjenih protiv hiljada žrtava u tri zemlje tokom perioda od skoro deset godina. Izvedeno je više od 300 svjedoka koji su govorili o zločinima počinjenim od Miloševićevih snaga.

Presudu, međutim, nije dočekao. Preminuo je u pritvorskoj jedinici u Sheveningenu u martu 2006. godine.

Slavica Đukić Dejanović ušla je u Miloševićevu stranku prije 36 godina, a održala se na visokim pozicijama i nakon njegovog pada. U komentaru za RSE Đukić Dejanović konstatuje da su "neki elementi vanjske politike mogli drugačije da se riješe".

Ipak, u prvi plan stavlja ono što vidi kao "tekovine" Miloševićeve vladavine. Po njoj su to Rezolucija Ujedinjenih nacija 1244 iz juna 1999, koja je uslijedila nakon tromjesečnog NATO bombardovanja tadašnje Jugoslavije i odlaska srspkih snaga sa Kosova, i potpisivanje mirovnog sporazuma u Dejtonu novembra 1995. godine, čime je završen rat u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj.

- Sa ove distance, mislim da je malo političara koji bi bolje vodili državu nego što je on - zaključak je do kojeg je došla Đukić Dejanović.

- Kada ljudi govore o prošlosti, oni je zapravo tumače iz perspektive sadašnjosti. Ponovnim vraćanjem tih aktera iz prošlosti, normalizuje se i njihova politika iz devedesetih - ocijenio je Eric Gordy, profesor političke sociologije na Odsjeku za slavističke i istočnoevropske studije Univerziteta u Londonu u izjavi za RSE.

- Ono što je jasno je da su ljudi koji su bili na vlasti u Srbiji tokom devedesetih i danas na vlasti - podvlači Gordy sugerišući na političku elitu predvođenu predsjednikom Vučićem.

Riječ je o nekadašnjim radikalima, ultranacionalistima iz devedesetih koji su se 2008. godine transformisali u proevropsku snagu Srpske napredne stranke (SNS).

Njihov lider iz vremena Srpske radikalne stranke (SRS) Vojislav Šešelj, po povratku sa dvanaestogodišnje robije u Hagu, svakodnevno u medijima brani politiku zločina u kojoj je učestvovao i samog Miloševića.

I ne samo Šešelj. Kada je u martu obilježavano dvadeset godina od Miloševićeve smrti, na jednoj od nacionalnih frekvencija u pozitivnom tonu o njegovom naslijeđu, između ostalih, govorio je osuđeni ratni zločinac Veselin Šljivančanin.

Suprotna mišljenja danas u Srbiji, koju vodi Aleksandar Vučić, većinom ne dopiru do vodećih medija. Predsjednik opozicione Demokratske stranke Srđan Milivojević bio je aktivista studentske organizacije Otpor koja se borila protiv Miloševićog režima. I danas misli isto opisujući Miloševića kao "najveću političku i nacionalnu štetočinu u historiji Srbije".

- U trenutku kada je svijet krupnim koracima grabio ka progresu, on je Srbija zaustavio sankcijama koje su joj nametnute zbog njegove politike - kaže Milivojević.

Zbog aktivnog učešća u ratovima na prostoru Hrvatske i BiH, Ujedinjene nacije uvele su čitav niz sankcija tadašnjoj Saveznoj Republici Jugoslaviji.

Na pitanje da li se, nakon svih sudskih presuda, njena stranka dovoljno distancirala od Miloševićeve politike, Slavica Đukić Dejanović kaže da svako ko je počinio zločin treba da snosi odgovornost, ali dodaje da je "zločina bilo na svim stranama".

- Ono što je činjenica jeste da je masa naših generala i predsjednika poslata u Haški tribunal da bi se osudio srpski narod i Srbija - kaže Đukić Dejanović, iznoseći i ono što je pozicija ne samo vladajućih snaga u Srbiji, nego i dobrog dijela njihovih protivnika.

Osuđeni ratni zločinci iz Miloševićevog aparata, tako se i tretiraju.

Jedan od primjera je Nebojša Pavković, koji je preminuo u oktobru 2025. godine, sahranjen je u beogradskoj Aleji zaslužnih građana uz državne i vojne počasti. Pogrebu su, uz vojni vrh, prisustvovali ministri u Vladi Srbije, izaslanica predsjednika Srbije, pojedini haški osuđenici i veterani rasformiranih ratnih jedinica.

Ali ne samo haški osuđenici. Sličan je treteman i onih kojima su izrečene presude na lokalnom sudovima. Murat Tahirović podsjeća i na Novaka Đukića, nekadašnjeg generala Vojske Republike Srpske, koji je 2014. pred Sudom Bosne i Hercegovine osuđen na 20 godina zatvora zbog ubistva više od 70 ljudi na Tuzlanskoj kapiji.

Đukić je uoči izricanja presude pobjegao u Beograd gdje živi slobodno.

Na slobodi je i bivši komandant srpske Žandarmerije Goran Radosavljević Guri, kojeg Sjedinjene Države dovode u vezu sa ubistvom braće Bitići nakon rata na Kosovu 1999. godine, a koji je danas član vladajuće Srpske napredne stranke.

- To je dokaz da taj politički establišment iz devedesetih još vodi glavnu riječ u Srbiji - kaže Tahirović.

Opozicionar Pavle Grbović kaže da se u tome vidi da je način vladanja Vučićevih naprednjaka kontinuitet sa onim iz vremena Miloševića:

- Razlika je u tome što se tada neprijatelj uglavnom tražio u pripadnicima drugih naroda van granica Srbije, a danas se taj neprijatelj traži unutar naše države, među onima koji nisu lojalni Srpskoj naprednoj stranci.

Srbija je trenutno polarizirano društvo u kojem se duže od godinu dana ne smiruju demonstracije protiv korupcije, centralizacije vlasti u rukama jedne stranke, zloupotrebe medija. Mnogobrojne su međunarodne ocjene koje govore o tome, a posljednja je izvještaj Vijeća Evrope, prvi o Srbiji nakon četrnaest godina.

Od Miloševićevih nasljednika danas je u medijima najprisutniji njegov 27-godišnji unuk Marko Milošević.

Njegov otac, Miloševićev sin, koji nosi isto ime Marko, napustio je Srbiju ubrzo poslije sloma autokratske vlasti oktobra 2000. godine i sklonio se u Moskvu, gdje i danas živi. Njegova prva supruga, međutim, sa tek rođenim djetetom vratila se u Srbiju, uselila u porodičnu kuću Miloševića u njihovom rodnom Požarevcu, osamdeset kilometara istočno od Beograda.

Nakon što je završio je Pravni fakultet, Marko Milošević je ušao u političke vode. Danas je najmlađi zastupnik Socijalističke partije Srbije (SPS) u Skupštini Srbije. Slobodan Milošević je na čelu te partije bio do svoje smrti 2006. godine, a stranka se od njega nikada nije distancirala.

U telefonskom razgovoru za Radio Slobodna Evropa njegov unuk kaže da uvažava različita mišljenja o devedesetim godinama, ali ističe da je Miloševićevo izručenje predstavljalo kršenje ustavnog poretka Srbije.

- Ja kao pravnik ne mogu na to drugačije da gledam - kaže Milošević.

Marko Milošević je trenutno među medijski najeksponiranijim licima socijalista. Često gostuje u medijma naklonjenim vlasti aktuelnog predsjednika države Aleksandra Vučića, kojeg prati sjenka vremena kada je kao ministar informisanja u jednoj od Miloševićevih vlada sprovodio ozloglašeni medijski zakon.

Na drugoj strani, žrtve Miloševićeve režima iz redova drugih nacija nemaju medijski ni politički prostor.

Sve ovo je za Murata Tahirovića, predsjednika Udruženja žrtava genocida, formirano sa ciljem pomaganja žrtvama rata, dokaz da Srbija ne želi da se distancira od Miloševićeve politike:

- Negiraju se počinjeni zločini, a svi oni koji su odgovarali za te zločine po povratku u Srbiju su u javnom prostoru.

Za Marka Miloševića danas je bitno to što je njegov deda, kako kaže, "aktuelizovao srpsko pitanje", počevši od Osme sjednice Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije – koja je označila početak političkog uspona tadašnjeg partijskog šefa Slobodana Miloševića.

- On je postao popularan i voljen među Srbima u Jugoslaviji jer je bio njihov glas u vremenima kada nisu bili adekvatno zastupljeni - kaže Milošević.

On odbacuje navode da je Slobodan Milošević ratovima u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini imao osvajačke ambicije i da je želio da stvara "Veliku Srbiju".

- Milošević se od početka borio za očuvanje federacije, a kada je to postalo nemoguće, zbog tendencija Hrvatske, Slovenije a kasnije i BiH, trudio se da objedini srpski narod - kaže Milošević.

Eric Gordy smatra da nakon 2000. godine nije došlo do jasne delegitimizacije Miloševićeve politike u Srbiji. Za to, međutim, zasluga se može pripisati i dijelu onih snaga koji su Miloševića srušile.

Naime, Gordy podsjeća, da je 2008. godine, u vrijeme dok je Demokratska stranka – koju je do 2003. godine vodio Zoran Đinđić ubijen upravo od militaraca koji su ostali u državnom aparatu i poslije Miloševića – bila na vlasti potpisana Deklaracija o političkom pomirenju sa SPS-om.